Boekrecensies Minervaria

Over mens en maatschappij

Archive for the ‘Middeleeuwen’ Category

1302. Opstand in Vlaanderen

leave a comment »

VerbruggenJFRFalter01VERBRUGGEN, J.F. &  R. FALTER, 1302. Opstand in Vlaanderen. Tielt, Uitg. Lannoo, 2001, 278 pp. – ISBN 90 209 4412 6

Over de slag bij Kortrijk op 11 juli 1302, waarin een Vlaams leger de bloem van de Franse ridderschap versloeg, worden na meer dan zeven eeuwen nog steeds hardnekkige mythes gekoesterd. Was het echt een eclatante overwinning op een volksvreemde overheerser of niet meer dan een accident de parcours in een reeks late feodale oorlogen? Zoals gewoonlijk is de werkelijkheid heel wat ingewikkelder. In dit boek worden de gebeurtenissen en de protagonisten van hun mythologische franje ontdaan en tot hun ware proporties terug gebracht.

Het graafschap Vlaanderen was al veel langer het toneel van een permanente conflictsituatie. Door opeenvolgende huwelijken in de voorafgaande eeuwen geraakte het steeds dieper verweven met het Franse koningshuis. De Franse koning slaagde er echter niet in de streek daadwerkelijk in te lijven. De graaf van Vlaanderen bleef een machtige rivaal. In de tweede helft van de 13e eeuw werd Vlaanderen bovendien een pion op het schaakbord van de Frans-Engelse politiek.

In diezelfde periode werd een juridisch steekspel gevoerd om de rijke Vlaamse steden. Die waren al lang de inzet van een machtsstrijd tussen de Franse koning en de Vlaamse graaf, die beiden voortdurend in geldnood verkeerden. De poorters lagen overhoop met de spilzuchtige graaf over steeds nieuwe belastingen. De koning probeerde daar op zijn beurt munt uit te slaan en speelde de steden en de graaf tegen elkaar uit wanneer hij maar kon. Zo waren de steden verwikkeld in een opeenvolging van wisselende bondgenootschappen, afhankelijk van de te behalen voordelen.

Binnen de steden was er bovendien een sociale strijd aan de gang tussen de poorters, voornamelijk handelaars en rijke kooplieden, enerzijds en de ambachtslieden anderzijds over belastingen en medezeggenschap. Ook uit die onenigheid probeerden de koning en de graaf profijt te halen door nu eens de ene, dan weer de andere partij te steunen. Deze voortdurende twisten stelden de politieke en sociale verhoudingen scherp.

Toen de Vlaamse verenigde strijdkrachten zich in Kortrijk presenteerden had de streek al 7 oorlogsjaren achter de rug, waarin door beide partijen bijna onafgebroken gebrandschat en geplunderd werd. Het betekende het failliet van handel en nijverheid. De voorspoed van de 13e eeuw was bijna helemaal teniet gedaan.

De overwinning op de Franse koning betekende echter niet het einde van de vijandelijkheden. Pas in september 1304, na de onbesliste slag bij de Pevelenberg, werd er een bestand gesloten. Vlamingen en Fransen bleken niet in staat om elkaar klein te krijgen. Vlaanderen bleef eeuwenlang een twistgebied in handen van verschillende mogendheden. Pas in 1713 legde de Vrede van Utrecht de grens tussen Frankrijk en Vlaanderen definitief vast. Het noordoostelijke deel van Vlaanderen is het enige gebied van het oorspronkelijke West-Frankische Rijk dat nooit een deel van Frankrijk werd.

Jan Frans Verbruggen, expert inzake militaire geschiedenis van de middeleeuwen en Rolf Falter, historicus en journalist, ontrafelen het politieke wespennest in Vlaanderen op het einde van de twaalfde en begin dertiende eeuw. Het was een turbulente tijd met snel veranderende politieke en sociale verhoudingen. De opkomst van de steden bedreigde de positie van de landheren en bracht een eerste golf van democratisering op gang.

De slag bij Kortrijk is dus zeker geen fait divers in de geschiedenis van Europa. Zo beschouwt Barbara Tuchman de gebeurtenis als een historische veldslag, het symbool voor het definitieve verval van de feodale politieke en sociale ordening in Europa. In de loop van de waanzinnige veertiende eeuw zal de macht van de strijdende klasse verder slinken in het voordeel van het burgerlijke bestuur.

© Minervaria

Written by minervaria

1 maart 2013 at 16:23

Geplaatst in Geschiedenis, Middeleeuwen

De cultuur van middeleeuws Europa

leave a comment »

LE GOFF, J., De cultuur van middeleeuws Europa. (Vert. La civilisation de l’Occident médiéval, 1984) A’dam, Uitg. Wereldbibliotheek, 1987, 503 pp. – ISBN 90 284 1521 1

Rijzige belforten en kathedralen, imposante burchten en vestingen, verfijnde miniaturen, prachtige schilderijen en beeldhouwwerken. Een aanzienlijk deel van ons erfgoed dateert uit de middeleeuwen. Maar wat zeggen gebouwen, geschriften en kunstwerken over de mensen zelf? Hoe leefden en dachten de middeleeuwers? En hoe kunnen wij daar een beeld van krijgen?

De nagelaten teksten onthullen slechts de cultuur van een zeer beperkte groep in de middeleeuwse samenleving. De doorsnee middeleeuwer, zowel edelman als boer, was immers ongeletterd. In De cultuur van middeleeuws Europa doet Jacques Le Goff een poging om door te dringen tot deze wereld, die niet de mogelijkheid bezat om zich schriftelijk uit te drukken. Hij maakte dan ook niet alleen gebruik van de gangbare schriftelijke bronnen, maar verwerkte de bevindingen van verscheidene wetenschappen, zoals de archeologie, de sociale wetenschappen, de antropologie en de etnologie. Ook de elitaire kunstuitingen, de schilderijen, boekverluchtingen, de reliëfs en majestueuze gebouwen, onthullen ons heel wat over de leef- en denkwereld van de middeleeuwse mens.

In dit monumentale werk krijgen we een zowel ruim als diepgaand beeld van de wijze waarop de mensen van hoog tot laag zich handhaafden in een schaarstesamenleving. De middeleeuwen waren niet alleen een donkere periode voor de wetenschap, maar vooral voor de doorsnee middeleeuwer. De meeste mensen leefden voortdurend op de rand van het bestaansminimum en kregen te stellen met herhaalde misoogsten, ziekten, natuurrampen en oorlogsgeweld. Dit sombere beeld van de middeleeuwen druist regelrecht in tegen de negentiende-eeuwse romantische voorstellingen van de middeleeuwen als lichtende bakermat van de christelijke beschaving.

In het eerste deel schetst Le Goff de hoofdlijnen van de economische, sociale en  politieke geschiedenis van het Westen van de vierde tot de veertiende eeuw. Middeleeuws Europa verrees op de ruïnes van het Romeinse rijk. Aan het eind van de 5e eeuw stortte het ineen onder druk van de massale invallen van de Germaanse stammen aan zijn grenzen. Het gevolg was dat de bevolking uit de steden wegtrok en zich vestigde op het platteland. De rijke stedelingen verschansten zich op hun domeinen en de armen zochten hun toevlucht op de domeinen van de rijken. Zo werd de basis gelegd van de middeleeuwse feodale samenleving.

De structuur en het functioneren van dat soort samenleving maakt de cultuur van de middeleeuwen begrijpelijk. Die wordt in het tweede deel van het boek uitgebreid geëxploreerd. De middeleeuwse mens leefde in een hiërarchisch geordende gemeenschap waarin het individu totaal ondergeschikt was aan de groep: de familie, de clan, de heerlijkheid. Iedere mens zat aan alle kanten verstrikt in een netwerk van verplichtingen dat hem dwong tot gehoorzaamheid, onderwerping en solidariteit. De middeleeuwer had geen enkel besef van vrijheid in de moderne betekenis van het woord.

In deze uitermate behoudsgezinde samenleving had iedereen een voorbeschikte plaats en bestemming, een idee dat door het christendom gretig werd ondersteund. Het christelijke geloof legitimeerde de onwrikbare standenmaatschappij, de tweehoofdige leiding op aarde van paus en keizer, de verhouding tussen het individu en de gemeenschap, de gezinsrelaties en de positie van man, vrouw en kind. Le Goff bespreekt de machtsverhoudingen in steden en dorpen, de positie van de stedelijke gemeenschap ten opzichte van het platteland, de rol van de Kerk en de kerken als instituten en de functie van het koningschap. De brandpunten van het sociale leven komen uitgebreid aan de orde: kerken, kastelen, molens, kroegen als ontmoetingsplaatsen. Ook de marginalen, de ketters, leprozen, joden, tovenaars, homoseksuelen, zieken, vreemdelingen en maatschappelijk onaangepasten hadden een functie in de christelijke middeleeuwse maatschappij.

Jacques Le Goff geeft een indingend beeld van de volkscultuur van een analfabete massa in een hoogst wisselvallig bestaan. Voor de middeleeuwers was de wereld een tranendal waarin men zo goed en zo kwaad moest zien te overleven. Hun mentaliteit en belevingswereld werden bepaald door onzekerheid en onveiligheid en door de noodzaak om zijn angsten onder controle te krijgen. Mensen waren zeer gevoelig voor symboliek, geloofden rotsvast in buiten- en bovennatuurlijke werelden en zochten houvast in mirakels en godsoordelen. De middeleeuwers stelden al hun hoop op het hiernamaals, waarin uiteindelijk rechtvaardigheid zou heersen.

Verder rekent Le Goff af met het wijdverspreide romantische idee dat de middeleeuwse wereld een eenheid vormde en dat de middeleeuwer een wereldburger was. Middeleeuwers waren weliswaar veel minder honkvast dan de moderne Europeaan, maar dat had niet zozeer te maken met een kosmopolitische instelling als wel met een hoogst onzeker bestaan en het feit dat men toch al zeer weinig bezat. Het middeleeuwse Europa was een lappendeken van relatief autonome streken, de mensen leefden vooral in kleine entiteiten en er werden tientallen verschillende talen gesproken. De werkelijkheid was veel banaler dan bevlogen nationalisten, die zich vaak beroepen op een groots middeleeuws verleden, het voorstellen.

Hoewel dit werk reeds meer dan 30 jaar geleden werd geschreven, is het de moeite meer dan waard. Het is geschreven door een eminente historicus, op basis van een diepgaande studie van veelzijdig en origineel bronnenmateriaal. De tekst laat zich zeer vlot lezen en wordt geregeld verlucht met zeer instructieve illustraties, zoals geografische kaarten, plattegronden van abdijen en kerken, steden en dorpen, kaarten van slagvelden. Dit werk heeft me van begin tot einde kunnen boeien.

@  Minervaria

Written by minervaria

8 juni 2012 at 20:48

De eerste kruistocht

with 5 comments

ASBRIDGE, T., De eerste kruistocht. De oorsprong van het conflict tussen islam en christendom. (Vert. The First Crusade. A New History. The Roots of Conflict between Christianity and Islam, 2004) A’dam, Atheneum – Polak & Van Gennep, 2010 (5e dr.) 384 pp. – ISBN 978 90 253 6796 1

“Een Gode absoluut onwelgevallig volk is het land der christenen binnen gevallen en heeft de bevolking te vuur en te zwaard vervolgd en geplunderd. Met hun vuige praktijken hebben zij de altaren bezwadderd en geschonden. Zij hebben de christenen besneden en het besnijdenisbloed aan de altaren gesmeerd of in de doopvonten gegoten.”

In november 1095 hield paus Urbanus II een gezwollen toespraak tot een grote menigte. De christenen in het Oosten, betoogde hij, werden vreselijk onderdrukt en uitgebuit door hun ‘woeste’ islamitische heersers. Daarom moest katholiek Europa de wapens opnemen en een wraakexpeditie uitrusten ter herovering van die gebieden. Door deel te nemen aan deze heilige oorlog, zouden alle ‘christenstrijders’ bovendien van hun zonden worden gereinigd. Dit zette de hele christenheid in lichterlaaie.

Het door de paus opgeroepen beeld van moslims als brute onderdrukkers was pure oorlogspropaganda. De islam was in de loop der eeuwen immers juist veel toleranter geweest ten opzichte van andere godsdiensten dan het katholieke christendom. Europa was bovendien beslist niet verwikkeld in een felle, gigantische strijd om zijn voortbestaan. Er waren wel latente spanningen, die af en toe aanleiding gaven tot schermutselingen. Maar de islam en het christendom leefden al eeuwenlang in een betrekkelijk vreedzame co-existentie.

Het kruisvaardersvuur verspreidde zich in 1096 door heel Europa. Tienduizenden Latijnse christenen verlieten huis en haard voor de lange reis naar Jeruzalem. Weinig deelnemers zullen enig idee hebben gehad van de afschrikwekkende lengte en zwaarte van de reis. De meesten werden gedreven door een opwelling van spontane geestdrift en gingen zonder veel overleg of voorbereiding op weg. Het was een bijzonder onbezonnen onderneming, en velen zouden al volkomen berooid zijn of de dood vinden voordat ze het Westen achter zich hadden gelaten.

Thomas Asbridge, verbonden aan London University en specialist in de vroegmiddeleeuwse geschiedenis, heeft het beschikbare bronnenmateriaal diepgaand bestudeerd en bezit een gedegen kennis van de Levant. In dit boek verheldert hij de ontstaansgeschiedenis van de eerste kruisvaart, beschrijft hij hoe de onderneming verliep en analyseert de gevolgen. En hij ontkracht enkele hardnekkige mythes.

De kruisvaarders waren geen bende op eigenbelang beluste, jongere zoons die geen land hadden geërfd en dat in het Oosten hoopten te verwerven, zegt Asbridge. Hebzucht is niet het belangrijkste motief geweest voor de deelnemers. In de leef- en denkwereld van de 11e eeuw werd het dagelijkse leven totaal beheerst en gestuurd door het geloof. De gemoedsrust van middeleeuwers werd belaagd door één overweldigende, ongeruste gedachte: het gevaar van een zondig leven. Het idee van een strijdvaardige pelgrimstocht waardoor de deelnemers vrij konden gemaakt worden van hun zonden was dan ook een schot in de roos.

Dit van wapengekletter weergalmend tijdperk werd bovendien beheerst door een typisch Middeleeuwse moraal. Europa was toen een bijzonder gewelddadige samenleving, met een strijdlustige adel die beheerst werd door bloedige vetes en wraakoefeningen. In de gedachtewereld van de kruisvaarders sloten innige vroomheid, barbaarse strijdmethoden en belustheid op materieel gewin elkaar niet uit. We mogen de kruistochten dus niet met moderne normen beoordelen.

De expeditie begon onvoorbereid en ordeloos. We volgen de bonte schare deelnemers op hun riskante tocht door onbekend en vijandig gebied. We krijgen een gedetailleerd en omstandig beeld van hun samenstelling en hun uitrusting, van de organisatie en de krijgsverrichtingen, van de bondgenootschappen en rivaliteit tussen de leiders en van de moeilijkheden die ze op hun weg moesten overwinnen.

Na een barre tocht vol ontberingen en tegenslagen, werd bijna vier jaar na de oproep van Urbanus het doel bereikt: Jeruzalem werd ingenomen. De terugtocht naar het Westen was een zware en geldverslindende onderneming. Duizenden kruisvaarders ploeterden moeizaam terug naar Europa, velen uitgeput, ziek en berooid. In de Levant bleven een aantal geïsoleerde christelijke satellietstaatjes over, die zichzelf uitputten in de verdediging tegen steeds vijandiger wordende moslimregimes.

De eerste kruistocht vormde een keerpunt in de betrekkingen tussen de islam en het Westen. Door dit conflict koersten de beide wereldgodsdiensten af op een diepgaande animositeit en blijvende onmin. Tussen 1100 en 1300 veranderden katholiek Europa en de islam van elkaar af en toe bestrijdende partijen in gezworen tegenstanders. De demonisering van de islam werd vooral in de hand gewerkt door de mythische geschiedschrijving. De herinnering aan de eerste kruistocht werd in het collectieve bewustzijn van de westerse én de oosterse samenleving verankerd als een fanatieke godsdienstoorlog. De echo hiervan is tot op de dag van vandaag voelbaar.

De onderneming heeft niet alleen de betrekkingen tussen het christendom en de islam ingrijpend veranderd, zegt Asbridge. Ze was bovendien de basis voor een kerkelijke ideologie van onverdraagzaamheid tegenover andere godsdiensten, die er voorheen niet was. In hun kruisvaardersijver gingen de verhitte pelgrims zich te buiten aan een brute en gewelddadige massamoord op de Joden van Europa, de eerste holocaust genoemd.

Dit indrukwekkende werk heeft me van begin tot einde geboeid. Het is, behalve uitermate interessante geschiedschrijving, een onverholen waarschuwing voor iedere vorm van vijanddenken in het algemeen en deze van demagogische politici in het bijzonder.

De tekst is heel onderhoudend geschreven en uitermate degelijk gedocumenteerd. Er zijn verschillende kaarten opgenomen, die de lezer toelaten het hele gebeuren ook geografisch te situeren.
Het boek is uitgegeven in een handig klein pocketformaat. Dit heeft echter als nadeel dat een onooglijk klein lettertype werd gebruikt.

© Minervaria

Verwant:

Written by minervaria

24 augustus 2011 at 12:41

Geplaatst in Geschiedenis, Middeleeuwen, Religie

Tagged with