Boekrecensies Minervaria

Over mens en maatschappij

Ons feilbare denken

with 3 comments

KahnemanD13KAHNEMAN, D., Ons feilbare denken. (Vert. Thinking, fast and slow, 2011) A’dam, Uitg. Business Contact, 2013, 527 pp. – ISBN 978 90 4700 060 0

Komt overspel meer voor bij politici dan bij advocaten of natuurkundigen? Als u denkt dat overspel vaker voorkomt bij politici, dan bent u in ieder geval in goed gezelschap. Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman had er zelfs een aannemelijke verklaring voor. Tot hij besefte dat de uitstapjes van politici gewoon veel vaker in de media komen dan die van juristen of fysici. Zelfs Nobelprijswinnaars blijken niet immuun voor denkfouten.

De bron hiervan ligt in de ongemakkelijke samenspraak tussen twee denkbeeldige systemen in onze geest. Systeem 1 beoordeelt een situatie snel en intuïtief op basis van onmiddellijk zichtbare kenmerken. Systeem 2 daarentegen is actief bezig met ingewikkelde berekeningen, planning en besluitvorming.

Maar aandacht investeren vraagt energie en daarmee springt Systeem 2 behoedzaam om. Het controleert de interpretaties van Systeem 1, maar stelt er zich gemakkelijk mee tevreden. Systeem 1 is dan ook veel invloedrijker dan men op grond van ervaring zou denken. Wanneer er situaties moeten beoordeeld worden, legt het intuïtieve Systeem 1 het logische Systeem 2 telkens weer in de luren.

We gaan voort op een subjectieve ervaring van zekerheid en handelen vaak op basis van oordelen die niet gestaafd worden door feitelijke gegevens. We hebben het aartsmoeilijk om statistisch te denken en te oordelen. Wij beschouwen de wereld als ordelijker, eenvoudiger en voorspelbaarder en samenhangender dan ze is en we onderschatten de rol van toeval en geluk.

Krijgen we een moeilijke vraag, dan antwoorden we met behulp van de informatie die op het gegeven moment meteen beschikbaar is en dat merken we niet eens op. Ons wereldbeeld wordt bepaald door zeldzame gebeurtenissen zoals vliegtuigongevallen, aardbevingen, tsunami’s en bomaanslagen en dit leidt tot het overwaarderen van onwaarschijnlijke uitkomsten.

Belangrijke keuzes worden vaak gemaakt onder invloed van volstrekt irrelevante kenmerken van de situatie. En anders dan je zou denken zijn mensen geneigd om juist meer risico’s te nemen als ze dreigen te verliezen. Deze bevindingen gaan regelrecht in tegen de economische standaardtheorie. Deze gaat er vanuit dat mensen beslissen op basis van een rationele afweging van alle aspecten van de situatie.

Intuïtieve opvattingen en voorkeuren zijn de norm in ons mentale leven. In het dagelijkse leven is dit doorgaans gerechtvaardigd en levert het niet veel problemen op. Maar voor beslissingen met verreikende gevolgen varen we best niet blind op het eigen intuïtieve oordeel. Als we algemeen voorkomende beoordelings- en keuzefouten herkennen en begrijpen, zowel bij anderen als onszelf, hebben we meer kans ze te vermijden.

Daniel Kahneman heeft met zijn team talloze experimenten uitgevoerd om deze verkeerde inschattingen of heuristieken beter te doorgronden. Hij toont aan hoe gemakkelijk we ons laten leiden door intuïtieve opvattingen en voorkeuren. Zijn werk leverde een belangrijke bijdrage aan de gedragseconomie, die de rol van emoties centraal stelt.

In Ons feilbare denken maakt u kennis met de intrigerende resultaten die dit opleverde. Ze zijn niet alleen toepasselijk in de economische en financiële wereld. Ze hebben belang voor zeer uiteenlopende domeinen van het leven, zoals de rechtspraak, de bedrijfswereld, de gezondheidszorg en het overheidsbeleid. Zo vormen ze een onderbouwing voor libertair paternalisme, dat mensen beschermt tegen de kortzichtigheid van hun denksysteem.

U krijgt bovendien een boeiende inkijk in de interne keuken van wetenschappelijk onderzoek. U leert hoe de tekortkomingen van een bestaande theorie worden ontdekt, hoe men tot een nieuwe vraagstelling komt, hoe ingenieuze proefopstellingen bedacht worden om deze te toetsen, hoe problemen aangepakt worden en de resultaten verwerkt en geïnterpreteerd.

Het is inderdaad een verbazingwekkend rijk boek, zoals op de voorflap wordt aangekondigd. Maar het is wel een boek voor doorzetters, want het is niet erg onderhoudend geschreven. Geregeld verliest Kahneman zich bovendien in details die er voor de doorsnee lezer niet echt toe doen. Wie er echter in slaagt om vol te houden heeft ongetwijfeld enkele fascinerende ontdekkingen gedaan.

© Minervaria

Lees over dit onderwerp ook:

Written by minervaria

30 juni 2015 bij 15:27

Geplaatst in Economie, Psychologie

Tagged with

3 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Een mooi geschreven recensie van een interessant lijkend boek!

    Katrien Dombrecht

    4 juli 2015 at 06:44

  2. En nu even inhoudelijk:

    Zijn wij eerder rationeel of eerder intuïtief denkend? Volgens mij beide. Maar meestal wordt ons dus verteld dat we het ene of het andere (moeten) zijn. In discussies moeten we daar dan tussen kiezen. Maar als je wat ouder wordt besef je toch ook dat het meestal niet het een of het ander is. Soms winnen rationele argumenten, een andere keer het ‘irrationele’-emotionele.

    Misschien is het streven naar een evenwicht tussen beide wel het beste wat een mens kan doen. Door al het andere na te streven (‘wees rationeel’, of ‘wees intuïtief’) zouden we haast eindigen als een andere soort.

    Mij lijkt dat psychologen (en journalisten) nogal dol zijn op verhalen waaruit blijkt dat we irrationele creaturen zijn, vaak niet in staat om te luisteren naar beredeneerde argumenten, maar eerder overhellend naar het emotionele en naar ingebakken vooroordelen. Volgens veel moderne psychologie en neurowetenschap kunnen we die vooroordelen en zelfzuchtige motivaties dan nauwelijks te boven komen. Maar volgens mij veranderen redelijke argumenten vaker dan je denkt de geesten van mensen. Misschien wel met de juiste manier van overtuigen, wat een kunst is.

    Nog een stap verder. In feite ben ik geneigd die hele rationeel/emotioneel-tweedeling te verwerpen. Het bewijsmateriaal is veel interessanter als je ernaar kijkt in de zin van ‘hoe de menselijke rede(lijkheid) werkt’ dan als ‘waar die rede faalt tegenover een onmogelijke standaard’.

    In die zin is de titel van het boek (‘Ons feilbare denken’) toch ongelooflijk normatief en pessimistisch van aard. Het denken van de menselijke soort is wat het is, no less no more. Wij hebben geen ‘libertair paternalisme’ nodig.

    Katrien Dombrecht

    4 juli 2015 at 07:29

    • Het verrast mij, Katrien, dat mijn bespreking je op het idee bracht dat de auteur normatief zou zijn of een of andere standaard zou hanteren om het menselijke denken te beoordelen. Zijn beeldspraak over de 2 systemen suggereert trouwens niet dat de ene manier van denken superieur zou zijn aan de andere. Hij beweert ook nergens dat mensen irrationele creaturen zijn die niet van hun irrationele opvattingen af te brengen zijn (al kan dit toch moeilijk zijn). Dit doen overigens ook niet ‘de’ psychologen, zoals jij schrijft.

      Intuïties kunnen ook correct zijn, zegt hij, maar ze zijn evenzeer de oorzaak van soms fatale denkfouten. Hij is overigens niet de enige die vaststelt dat spontane intuïtieve opvattingen ons op het verkeerde been kunnen zetten (zie de links onderaan die ik er achteraf aan toegevoegd heb). Ons denken is onderhevig aan verschillende illusies en heuristieken en die kunnen ons in specifieke situaties parten spelen.

      Als we daar meer zicht op hebben kunnen we problemen misschien vermijden, zo hoopt de auteur. Hij analyseert dus gewoon hoe ‘de menselijke rede(lijkheid) werkt’. Wie zich immers niet bewust is van mogelijke denkfouten en cognitieve valkuilen riskeert niet alleen het slachtoffer te worden van zelfbedrog maar ook van de listen van anderen.

      minervaria

      8 juli 2015 at 17:13


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: