Boekrecensies Minervaria

Over mens en maatschappij

Atheïsme als basis voor de moraal

with 2 comments

VerhofstadtD14VERHOFSTADT, D., Atheïsme als basis voor de moraal. A’pen/Utrecht, Uitg. Houtekiet, 2013, 325 pp. – ISBN 978 90 8924 256 3

Waar men regeert in naam van God gaat de mens ten onder. (blz. 274)

In een interview met Joannie de Rijke (Knack, Nr. 7 van 11-17 februari 2015) zegt voormalig jihadist Morten Storm: “Maar hoe meer ik me engageerde in mijn religie, hoe meer ik mensen begon te haten. Als salafist voelde ik mij verheven boven de gewone mens. Wij waren beter dan andere moslims, beter dan iedereen die er andere gedachten op na hield. Daarom ben ik nu atheïst. Religies leren je dat alleen zij de waarheid in pacht hebben. De rest van de wereld heeft het mis en leeft met een valse waarheid. God haat hen en als gelovige haat je hen ook. Op den duur voel je zelfs geen empathie meer.”

Dit is in een notendop waarom religie niet de bron kan zijn van moraal. De ethiek moet definitief losgemaakt worden van allerlei religieuze denkbeelden, stelt Dirk Verhofstadt en hij toont uitvoerig aan waarom dit zo is. Atheïsme kan de grondslag zijn voor een verheven moraal die niet God maar de mens centraal stelt. Na de opkomst van de IS en de aanslag op Charlie Hebdo is dit heldere en goed leesbare boek zeer actueel.

Ongetwijfeld kunnen religies een opbouwende rol spelen in de samenleving en zorgen voor naastenliefde, verdraagzaamheid en meer samenhang tussen mensen. Maar diezelfde religies bezondigden zich in de loop van de geschiedenis doorlopend aan uitsluiting en onverdraagzaamheid jegens andersdenkenden. In naam van God werden de gruwelijkste misdaden gepleegd en miljoenen mensen in diepe ellende gestort.

Elke godsdienst beschikt bovendien over een batterij aan symbolen, regels en normen die gelovigen aanmanen om hun God te behagen, zo niet wacht hun rampspoed en onheil. Maar bestaat die God wel? Een kritische doorlichting van de godsbewijzen toont aan dat ze alle mank lopen. Er is nog geen enkel sluitend bewijs ontdekt voor het bestaan van God. Er is gerede evidentie dat er helemaal geen God bestaat.

Ook het idee dat een moraal enkel en alleen kan bestaan op basis van een metafysische of bovennatuurlijke macht is een wijdverspreid misverstand. Onze moraal is niet gebaseerd op religie, maar op waarden en normen die door mensen overeengekomen zijn om een harmonieus samenleven mogelijk te maken. De moderne inzichten in de evolutie van de mens tonen aan dat mensen in staat zijn om een morele code te ontwikkelen. Die beoogt het vermijden van het onvrijwillig ondergaan van pijn.

Zo waren er reeds in de Oudheid verschillende ethische systemen die geen beroep doen op goddelijke tussenkomst maar het resultaat zijn van rationeel denken. Ze bieden een houvast aan al wie de keuze moet maken tussen goed en kwaad. Ethisch goed handelen dat gebaseerd is op de rede en op empathie is trouwens moreel hoogstaander dan regels gebaseerd op goddelijke geboden. “We moeten het goede niet doen omwille van een of andere God, maar uit diepe overtuiging dat elke mens recht heeft op waardigheid, zelfbeschikking en een leven met zo min mogelijk pijn en lijden.”, aldus Verhofstadt (blz. 274)

Omdat God en zijn geboden geen waarborg bieden voor ethisch handelen zijn er morele regels nodig die volkomen los staan van welke religie ook. Zeker in een multiculturele samenleving is er dringend nood aan een universele seculiere moraal. Die wordt verschaft door het seculier humanisme dat de rechten en vrijheden van elk individu centraal stelt, zoals neergelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

De titel zal gelovigen waarschijnlijk afschrikken, maar dat is onterecht. Want dit boek is geen pamflet tegen religie, het is een pleidooi voor tolerantie. Het zet wel een paar hardnekkige misverstanden recht. In tegenstelling tot wat velen denken, betekent atheïsme niet dat godsdienst verboden wordt. Iedere mens gelooft wat hij wil, maar niemand mag zijn religie opdringen aan een ander. In het publieke domein moeten we er echter van uitgaan dat er geen God bestaat.

Goddeloosheid staat bovendien helemaal niet gelijk aan zedeloosheid en barbarij. In dit boek wordt overtuigend aangetoond dat een atheïstische levensbeschouwing perfect verzoenbaar is met een moreel hoogstaande levenswandel. Dirk Verhofstadt op bladzijde 274: “We hebben geen religie nodig om te beseffen dat we medemensen in nood moeten helpen, dat we hulpvaardig moeten zijn, dat we zorg moeten dragen voor de zwakkeren, dat we eerbied moeten hebben voor andere levende wezens, dat we ons moeten inzetten voor het milieu en de biodiversiteit.”

© Minervaria

Written by minervaria

25 februari 2015 bij 22:00

2 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Quotes uit vandaag verschenen artikel What scares the new atheists (John Gray 10.03.2015)

    http://www.theguardian.com/world/2015/mar/03/what-scares-the-new-atheists

    “Roughly speaking, an atheist is anyone who has no use for the concept of God – the idea of a divine mind, which has created humankind and embodies in a perfect form the values that human beings cherish and strive to realise. Many who are atheists in this sense (including myself) regard the evangelical atheism that has emerged over the past few decades with bemusement. Why make a fuss over an idea that has no sense for you? There are untold multitudes who have no interest in waging war on beliefs that mean nothing to them. Throughout history, many have been happy to live their lives without bothering about ultimate questions.”

    …/…

    “If you set aside any view of humankind that is borrowed from monotheism, you have to deal with human beings as you find them, with their perpetually warring values.

    This isn’t the relativism celebrated by postmodernists, which holds that human values are merely cultural constructions. Humans are like other animals in having a definite nature, which shapes their experiences whether they like it or not. No one benefits from being tortured or persecuted on account of their religion or sexuality. Being chronically poor is rarely, if ever, a positive experience. Being at risk of violent death is bad for human beings whatever their culture. Such truisms could be multiplied. Universal human values can be understood as something like moral facts, marking out goods and evils that are generically human. Using these universal values, it may be possible to define a minimum standard of civilised life that every society should meet; but this minimum won’t be the liberal values of the present time turned into universal principles.

    Universal values don’t add up to a universal morality. Such values are very often conflicting, and different societies resolve these conflicts in divergent ways.”

    … / …

    “What today’s freethinkers want is freedom from doubt, and the prevailing version of atheism is well suited to give it to them.”

    Katrien Dombrecht

    3 maart 2015 at 13:41

    • Dank voor deze aanvulling Katrien.
      Laat mij hierbij opmerken dat dit boek heel zeker geen uiting is van militant atheïsme en er ook geen pleidooi voor houdt.
      John Gray: “Why make a fuss over an idea that has no sense for you?” Het klopt, waarom zou je je druk maken over een luchtledig idee? Ongetwijfeld is atheïsme voor sommigen een surrogaatreligie met bijhorende zendingsijver. De meeste ongelovigen laat dit echter totaal onverschillig. Hun verontwaardiging gaat niet over het metafysisch godsidee. Ze gaat over het feit dat dit idee een aantal machtsbeluste mannen in staat stelt om miljoenen mensen op de meest uiteenlopende manieren het leven zuur te maken en om fundamentele mensenrechten met voeten te treden. Het gaat dus over ethisch denken, voelen en handelen.
      Maar argumenten die beroep doen op de rede bereiken niet de adepten van het godsidee, want dat is niet op rationele gronden gebaseerd.

      minervaria

      4 maart 2015 at 13:14


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: